Orhun Kitabeleri ve Bulunuşu

Orhun kitâbeleri Göktürk döneminden kalma yadigârlardır. Orhun kitâbeleri, Bilge Kağan döneminin mahsulleridir. Birincisi olan Kül Tigin kitâbesini ağabeyisi Bilge Kağan 732'de diktirmiş, ikincisi olan Bilge Kağan kitâbesini de ölümünden bir yıl sonra, 735'te, oğlu olan kağan diktirmiştir. Üçüncüsü olarak verilen Tonyukuk kitâbesi ise 720 - 725 senelerinde Tonyukuk'un kendisi tarafından diktirilmiştir. Orhun civarında Orhun yazısı ile yazılı daha başka yadigârlar da bulunmuştur. Belli başlıları altı tanedir. Fakat bunların en büyükleri ve mühimleri bu üç tanesidir.

Kül Tigin kitâbesi, kaplumbağa şeklinde oyuk bir kaide taşına oturtulmuştur. Keşfedildiği zaman, bu kaidenin yanında devrilmiş bulunuyordu. Bilhassa devrik vaziyette rüzgara maruz kalan kısımlarında tahribat ve silintiler olmuştur. Sonradan yerine dikilmiştir. Yüksekliği 3,75 metredir. İtina ile yontulmuş, bir çeşit kireç taşı veya saf olmayan mermerdendir. Dört cephelidir. Doğu ve Batı cephelerinin genişliği aşağıda 132, yukarıda 122 santimdir. Güney ve Kuzey cepheleri ise aşağıda 46, yukarıda 44 santimdir. Kitâbenin üstü kemer şeklinde bitmektedir ve yukarı kısmında beş kenarlı olmaktadır. Doğu cephesinin üstünde kağanın işareti vardır. Batı cephesi büyük bir Çince yazı ile kaplıdır. Diğer üç cephesi Türkçe yazılarla doludur. Doğu cephesinde 40, Güney ve Kuzey cephelerinde 13'er satır vardır. Satırlar yukarıdan aşağıya doğru yazılmış ve sağdan sola doğru istif edilmiştir.

Kitâbenin civarında türbe enkazı, pek çok heykel parçaları ve kitâbeye çıkan iki tarafı heykeller, taşlar dizili 4,5 kilometrelik bir yol bulunmuştur. Bu heykel parçaları arasında, son zamanlarda, Kül Tigin'in başı bulunmuştur. Kitâbenin ve türbenin inşasında Türk ve Çin sanatkârlar beraber çalışmışlardır. Kitâbelerdeki yazıları Bilge Kağan ve Kül Tigin'in yeğeni Yollug Tigin yazmıştır.

Bilge Kağan kitâbesi Kül Tigin kitâbesinin bir kilometre uzağındadır. Şekli, tertibi ve yapısı tamamen birincisine benzemektedir. Bunun da batı cephesinde Çince yazılar vardır, Çince yazıların üstünde, ayrıca Türkçe yazılar devam etmektedir. Çİnce yazılar hemen hemen tamamen silinmiştir.

Bilge Kağan kitâbesi hem devrilmiş, hem de parçalanmıştır. Onun için tahribat ve silinti bunda çok fazladır. Her iki ktâbede de Bilge Kağan'ın sözlerinin dışında Yollug Tigin'in kitâbe kayıtları ve ilaveleri yer almaktadır. Bu kitâbenin etrafında da yine türbe enkazı ve daha az olmak üzere heykeller, balballar ve taşlar vardır.

Tonyukuk kitâbesi, diğer iki kitâbenin biraz daha doğusunda bulunmaktadır. Devrilmemiş, dikili dört cepheli iki taş halindedir. Birinci ve daha büyük olan taşta 35, ikinci taşta 27 satır vardır. İkinci taşta yazılar daha itinasızdır ve aşınma da daha çoktur. Bu kitâbenin yazıları Kül Tigin ve Bilge Kağan'ınki kadar düzgün değildir. Bu kitâbede de yazılar yukarıdan aşağıya doğru yazılmıştır. Fakat diğer ikisinin aksine satırlar soldan sağa doğru istif edilmiştir. Bu kitâbenin yanında büyük bir türbe kalıntısı, heykeller, balballar ve taşlar vardır. Bu kitâbeyi Tonyukuk, ihtiyarlık döneminde kendisi diktirmiştir. Kitâbe Tonyukuk'un ağzından yazılmıştır.


Kitâbelerin Bulunuşu

Orhun kitâbelerinin bulunuşu insanlığın en büyük keşiflerinden biridir. Orhun harfleri ile yazılı kitâbelerden daha 12. asırda tarihçi Cuveynî, "Tarih-i Cihanküşa" adlı eserinde bahsetmiştir. Ayrıca Çin kaynakları da çok eskiden bu kitâbelerin dikildiğini bildirmekte idi. fakat 18. ve 19. asırlara kadar Orhun harfli yazılar ve kitâbeler ilim aleminin meçhulü olarak kalmıştı.

İlk defa nebatatçı Daniel Gottlieb Messerschmidt, klavuzluğunu yapan Philipp Johan von Strahlenberg ile birlikte 1721 yılında Yenisey vâdisinde bu yazı ile yazılı bir taşı tespit etmiştir. Fakat, Orhun harfli kitâbelere ilim aleminin dikkat çekmesini sağlayan Strahlenberg olmuştur. Strahlenberg 1722'de vatanına döndükten sonra, 1730'da araştırmalarının neticesini yayınlamıştır. Bu yayın derhal ilim aleminin dikkatini çekmiştir.

Nihayet, 1899'da Rus bilgini Yadrintsev, sonradan Kül Tigin ve Bilge Kağan kitâbeleri olduğu anlaşılan Orhun kitâbelerini bulmuştur. Danimarkalı büyük alim Vilhelm Thomsen, kısa bir zaman sonra, 1893'te Orhun yazısını çözmeye muvaffak olmuştur.